Փոխենք աշխարհը գիտությամբ

Արտեմ Ալիխանյան

Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտը (ԵրՖԻ) հիմնադրվել է 1943 թվականին անվանի ֆիզիկոսներ Աբրահամ և Արտեմ Ալիխանյան եղբայրների կողմից:

Ինստիտուտի հիմնադրման ակունքներում ընկած է տիեզերական ճառագայթների ուսումնասիրությունը և այդ նպատակով Արագած լեռան վրա կառուցված տիեզերական ճառագայթների հետազոտման երկու կայանները՝ «Արագած» (3200մ) և «Նոր Ամբերդ» (2000մ)։

1962 թ.-ին ինստիտուտը անցել է Խորհրդային Միության Ատոմային էներգիայի պետական կոմիտեի ենթակայության տակ: Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, 1992 թ․-ին Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտը ներառվել է Հայաստանի Հանրապետության արդյունաբերության և առևտրի նախարարության կազմում, իսկ 2002 թվականից կրում է հիմնադիր տնօրեն Արտեմ Ալիխանյանի անունը, որպես «Ա. Ի. Ալիխանյանի անվան Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն։

2010 թվականի հունիսի 17-ին ՀՀ Կառավարության որոշմամբ «Ա. Ի. Ալիխանյանի անվան Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունը վերանվանվել է «Ա. Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիա»-ի, իսկ 2011 թվականին այն վերակազմավորվել է «Ա. Ի. ԱԼԻԽԱՆՅԱՆԻ ԱՆՎԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ԳԻՏԱԿԱՆ ԼԱԲՈՐԱՏՈՐԻԱ (ԵՐԵՎԱՆԻ ՖԻԶԻԿԱՅԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ)» հիմնադրամի (ԱԱԳԼ)։

Աբրահամ Ալիխանով

Ինստիտուտի պատմության մեջ կարևոր ուղենիշ է 6 ԳէՎ էներգիայով էլեկտրոնային սինքրոտրոնի շինարարությունը, որն ավարտվել է 1967 թ.-ին` դառնալով մասնիկների առաջին արագացուցիչը Հայաստանում («ԱՐՈՒՍ»)։ 1970-1991թթ. Երևանի էլեկտրոնային արագացուցիչի վրա իրականացվել են մի շարք գիտափորձեր, այդ թվում ուսումնասիրվել են ֆոտոնների հադրոնային հատկությունները միջուկներում π մեզոնների ֆոտոծնման ռեակցիաներում, նուկլոնային ռեզոնանսների կառուցվածքը բևեռացված գիտափորձերում, միջուկային նյութի կառուցվածքը և հատկությունները, անցումային և կանալացման ճառագայթումների կարևոր հատկությունները։

Հատկանշական է Երևանի էլեկտրոնային արագացուցիչի վրա, 1970 թվականին, ռենտգենյան տիրույթում անցումային ճառագայթման հայտնագործումը, ինչը ներկայումս էլ լայնորեն օգտագործվում է բարձր էներգիաների մասնիկների ֆիզիկայի ժամանակակից գիտափորձերում մասնիկների նույնականացման համար։ Այս հաջողությունների շնորհիվ 1985թ.-ից սկսած ինստիտուտի գիտաշխատողները հաջողությամբ մասնակցում են միջազգային խոշոր համագործակցությունների շրջանակներում իրականացվող գիտափորձերին։

ԵրՖԻ-ի ավանդական ուղղություններից է եղել մասնիկներ գրանցող նոր դետեկտորների ստեղծումը։ Լայն կայծային խցիկները և անցումային ճառագայթման դետեկտորները, որոնք նախագծվել և ստեղծվել են ինստիտուտում՝ փորձարարական տեխնիկայի մշակման լավ օրինակներ են։ Մեկ այլ օրինակ է 1980-ական թվականների կեսերին ԵրՖԻ-ում մշակված և գերբարձր էներգիայի գամմա ճառագայթների աստղաֆիզիկայի մեջ օգտագործվող, այսպես կոչված, պատկերային մթնոլորտային Չերենկովյան դիտակը (IACT), որը հաջողությամբ կիրառվել է HEGRA միջազգային համագործակցության շրջանակներում: Վերոնշյալ կոնցեպցիան հետագայում ներդրվել է նաև MAGIC և H.E.S.S. գիտափորձերում: