Ա. Ի. Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիայում (ԱԱԳԼ) տեղի ունեցավ ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների թեկնածու, փիլիսոփայության և քվանտային մեխանիկայի դասախոս Աշոտ Գրիգորյանի կողմից հայերեն թարգմանված երկու կարևոր աշխատությունների շնորհանդեսը։ Գրքերը ներկայացնում են քվանտային տեսության հիմնադիրներից երկուսի՝ Վերներ Հայզենբերգի և Նիլս Բորի գաղափարները և հայ ընթերցողին հնարավորություն են տալիս ծանոթանալ քվանտային տեսության ձևավորման պատմական ու փիլիսոփայական հիմքերին։

Միջոցառման ընթացքում և դրան հաջորդած զրույցի շրջանակում Աշոտ Գրիգորյանը խոսեց գրքերի ընտրության, դրանց արդիականության, ինչպես նաև քվանտային տեսության պատմական ու փիլիսոփայական նշանակության մասին։

Նրա խոսքով՝ հեղինակների ընտրությունը պայմանավորված է նրանց առանցքային դերով քվանտային տեսության ստեղծման գործում.

«Եթե պետք է նշել քվանտային տեսության երկու հիմնադիրների, ապա դրանք Բորն ու Հայզենբերգն են»։

/uploads/images/news/mijocarumner/shnorhandesashot/1783936027976-2026-07-13 13.45.41.jpg

Թարգմանիչը նշեց, որ Հայզենբերգի գիրքը առանձնահատուկ նշանակություն ունի, քանի որ այն քվանտային տեսության առաջին դասագրքերից է և ներկայացնում է տեսության հիմնադրի կողմից այն դասավանդելու փորձը։ Նրա գնահատմամբ՝ աշխատությունը կարևոր է նաև քվանտային տեսության դասավանդման և ընկալման ժամանակակից մոտեցումները վերանայելու տեսանկյունից։

Մյուս կողմից, Նիլս Բորի գիրքը հոդվածների ժողովածու է, որը քվանտային տեսությունը ներկայացնում է առավելապես իմացաբանական և փիլիսոփայական տեսանկյունից։ Աշոտ Գրիգորյանի խոսքով՝ այն հնարավորություն է տալիս վերաիմաստավորելու քվանտային տեսության այն կողմերը, որոնք ժամանակի ընթացքում երկրորդ պլան են մղվել։

Շնորհանդեսի անցկացման համար ԱԱԳԼ-ի ընտրությունը նույնպես խորհրդանշական էր։ Թարգմանիչը նշեց, որ լաբորատորիան հետաքրքիր է ոչ միայն որպես գիտական հաստատություն, այլև որպես գիտական ժառանգության կրող տարածք, որտեղ հնարավոր է անդրադառնալ խորհրդային շրջանից փոխանցված ֆիզիկայի ինստիտուցիոնալ ավանդույթներին և դրանց հետագա զարգացմանը։

Շնորհանդեսին հաջորդեց «Մեկ դար անց և երեք հազար կիլոմետր հեռու. քվանտային ֆիզիկան Կեպոնհագենից՝ Երևան» խորագրով բանախոսությունը, որը նվիրված էր քվանտային տեսության՝ Կոպենհագենից մինչև Հայաստան անցած ճանապարհին։ Բանախոսության ընթացքում ներկայացվեց, թե ինչպես է տեսությունը ձևավորվել Նիլս Բորի շուրջ համախմբված գիտական միջավայրում, տարածվել աշխարհի տարբեր գիտական կենտրոններում և, ի վերջո, խորհրդային գիտական համակարգի միջոցով հասել Հայաստան։

Աշոտ Գրիգորյանը նշեց, որ այդ ճանապարհի ընթացքում քվանտային տեսության կարևոր բաղադրիչներից մեկը՝ դրա իմացաբանական քննարկումները, աստիճանաբար երկրորդ պլան են մղվել, մինչդեռ պահպանվել և գերակշռող դեր է ստացել մաթեմատիկական ֆորմալիզմը։ Նրա խոսքով՝ քվանտային տեսության պատմությունը հասկանալու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել նաև այդ փոխակերպումների ընթացքը։

Անդրադառնալով գրքերի ընթերցողական շրջանակին՝ թարգմանիչը նշեց, որ դրանք նախատեսված չեն բացառապես ֆիզիկոսների համար, թեև Հայզենբերգի դասագիրքը մասնագիտական պատրաստվածություն է պահանջում, իսկ Բորի հոդվածների զգալի մասը հասանելի է նաև ավելի լայն լսարանի համար։ Միևնույն ժամանակ, նա ընդգծեց, որ այս աշխատությունները հանրամատչելի գիտության ժանրին չեն պատկանում, այլ ներկայացնում են ֆիզիկայի այն գաղափարները, որոնք կարևոր են ինչպես մասնագետների, այնպես էլ այլ ոլորտների ներկայացուցիչների համար։

Խոսելով թարգմանական աշխատանքի մասին՝ Աշոտ Գրիգորյանը նշեց, որ գործընթացն իր համար ավելի շատ բացահայտումների, քան դժվարությունների աղբյուր է եղել։ Նա առանձնացրեց այն փաստը, որ նույն երևույթները Բորն ու Հայզենբերգը հաճախ նկարագրել են տարբեր եզրույթներով, ինչը արտացոլում է նրանց գիտական և փիլիսոփայական տարբեր ավանդույթները։

Ներկայումս Աշոտ Գրիգորյանը շարունակում է աշխատել նոր գրքի վրա՝ նշելով, որ կարևոր գիտական աշխատությունների թարգմանությունը լավագույն միջոցներից մեկն է տարբեր ժամանակներում և մշակույթներում ձևավորված գաղափարական աշխարհները հասկանալու համար։